नेपाली भाषामा ह्रस्व र दीर्घको किन आबश्यकता छैन

फेसबुकमा केदार शर्माले लेखेको यो कमेन्ट पढे पछि यसको बारेमा केही लेख्न मन लाग्यो ।

“नेपाली अनलाइन” हरू हो, शुद्ध लेख्न लगाओ, हिज्जे परीक्षक राख, बरु मिलेर ‘स्पेलिङ चेकर’ बनाउन खर्च गर, तर बिन्ती छ, भाषाको दोहोलो नकाढ।

भाषा शुद्द हुनु पर्छ, यसमा कसैको दुई मत हुदैन । भाषा शुद्द नभएमा भन्न खोजेको कुराको गलत अर्थ लाग्न सक्छ । त्यस्तो हुन नदिन भाषाका नियमहरुलाई सजिलो र सबैले बुझ्ने गरेर निर्माण गर्नु आबश्यक हुन्छ । तर, “श्राद्धमा बिरालो बाँध्ने” उखानलाई चरितार्थ गरेर भाषालाई शुद्द बनाउनु भनेको अहिलेको जस्तो अबस्था आउनु हो। मेरो बिचारमा, नेपाली भाषाको क्लिष्टताका यसको ‘स्पेलिङ चेकर’ बनाउन अहिलेसम्म नसकिनुले पनि जनाउछ ।

पृष्टभूमि

बाटोको एकै ठाउमा धेरै गाडीको दुर्घटना भयो भने सडक भिभागले ड्राइभरको गल्ति नभएर बाटोको पो समस्या हो कि भनेर अनुसन्धान शुरु गर्दछ । बाटोको समस्या भएमा बाटोको मर्मत गरिन्छ भने ड्राइभरहरूकै गल्ति भएको प्रमाणित हुन गएमा सोही अनुरुप सूचना र प्रशिक्षण दिइन्छ । सडकमा जस्तै भाषामा पनि धेरै जना झुक्किने र सबै भन्दा बढी गल्ती हुने शब्द वा नियम आफैँमा गलत हुन सक्ने सम्भाबना धेरै हुन्छ । ब्यक्तिगत रुपमा भन्नु पर्दा, मैले जीवनभर प्रयोग गरेको नेपाली भाषामा मलाई अधिकांश नियमहरु अनाबश्यक लाग्ने गरेको छ ।

आज, नेपाली भाषामा सबै भन्दा बढी गल्ती हुने र कुनै कुनै शब्दमा कसैले पनि यही सही हो भनेर किटान गर्न नसक्ने ह्रस्व र दीर्घको बारेमा कुरा गरौँ। ह्रस्व र दीर्घको गल्ती एक दुई जनाले होइन प्राय: सबैले गरेका हुन्छन । किनकी, यसका नियम स्पष्ट छैनन् र दुख: लाग्दो कुरा, प्राय: सही लेख्न पर्ने आबश्याकता पनि पर्दैन ।

ह्रस्व र दीर्घको समस्या नेपाली लेखन पद्धतिमा रहेको सबै भन्दा जटिल पक्ष रहेको कुरा प्रा. डा. व्रतराज आचार्यले पनि मानेका छन् । ह्रस्व र दीर्घका अनेकन नियमको जानकारी नभए पनि अनेकौ नेपाली लेखकहरुको लेखकीयत्वमा यसले कुनै असर नागेरेको प्रा. आचार्यले स्वीकार गर्दछन ।

अलिक व्याकरणका जानकार बाहेक अरुलाई ती गल्तीले कुनै असर पनि गर्दैनन । केही उदाहरण हेरौं:

१७ वटा बिध्यार्थी संगठनले लेखेको पत्रमा १०० वटा ह्रस्व र दीर्घ गल्ती किन भेटिए ?

17 student group

चिठ्ठीमामात्र होइन प्रकाशित साहित्यिक कृतिको यो बिबेचना हेर्नुहोस्:

व्याकरणीय गल्तीका कारण हरफैपिच्छे दाँतमा ढुंगा लागेजस्तो हुन्छ। गोविन्दराज भट्टराईको भूमिकामा पनि त्यही हविगत भएको छ। कवितामा यस्तो गल्ती क्षम्य हुँदैन। जोड्नुपर्ने शब्दलाई छुट्याउने र छुट्याउनुपर्ने शब्दलाई जोड्ने गल्ती त अनेकौँ ठाउँमा भएका छन्। ह्रस्व-दीर्घका प्रयोगलाई पनि सारै खेलाँची गरएिको अनुभव हुन्छ। यस्ता असावधानीले कृतिको स्तर खस्किएको छ।

सम्भावना बोकेका कविता“को त यस्तो हाल छ भने अरुको के कुरा गर्नु !

तथ्य

  • अधिकांश नेपालीलाई “रु” र “रू” वीचको फरक थाहा छैन । खासमा, यो फरक थाहा हुन आबश्यक पनि छैन किनकी जे लेखे पनि आखिर पढ्ने त रु (roo) नै हो ।
  • अधिकांश शब्दमा ह्रस्व वा दीर्घ लेख्दा शब्दको अर्को अर्थ लाग्दैन ।  जस्तै  “पानी” लाई “पानि” लेख्दा अर्कै चीज भन्ने अर्थ लाग्दैन । “बाहिर जाउ” भन्दा वा “बाहीर जाउ” भन्दा वा “बाहीर जाऊ” वा “बाहिर जाऊ” जे भने पनि आखिर एउटा भन्दा दुई अर्थ लाग्दैन ।
  • सबै ह्रस्व वा सबैलाई दीर्घ लेख्दा अर्थमा फरक हुने केही शब्दहरु पनि सन्धर्वले बुझ्न सकिन्छ । जस्तै “फूल” र “फुल” बीचमा अर्थ फरक भए पनि फूलपाती, फुलपाती, फूलपाति र फुलपातिमा  के फरक छ र ?  मैले बुझे अनुसार “कुखुराको फूल ल्याउ” भनेर अर्हाउदा कोहि पनि फुलबारी तिर जाँदैन ।

यस्तो हुँदा हुँदै पनि किन हामी ह्रस्व र दीर्घका पछि दौडिरहेका छौं ? ह्रस्वमात्र वा दीर्घको मात्र प्रयोग गरिदियो भने “बार्हखरी” घटेर “दशखरी” भएर पढ्न कति सजिलो हुने थियो !

मलाई यी ह्रस्व र दीर्घका कारणले भाषामा मीठास् थपिएको छ भन्ने घमण्ड थियो तर एक अंग्रेजी मित्रले हामी गफ गरेको झगडा गरेको जस्तो सुनिन्छ भने पछि भने त्यो घमण्ड पनि चकनाचूर भएको छ ! आखिर (आखीर) चकनाचूर भए पनि (पनी) चकनाचुर भए पनि(पनी) कुरा एउटै हो नी (नि) होइन ?

अन्त्यमा – “नेपाली भाषाविदहरु” हो, सजिलो नियम बनाओ, हिज्जे परीक्षक राख्न नपरोस, बिन्ती छ, नेपाली भाषाले पनि संस्कृत भाषाको नियती भोग्न नपरोस् ।

यसै सन्धर्वमा दुई बर्ष अघिलेखेको यो लेख अझै पनि उत्तिकै सान्धर्भिक छ – नेपाली भाषाको उत्त्थनामा जुटेका, भाषाको ‘सत्यानाश गर्ने’ इन्टरनेट जमात

आगामी दिनमा नेपाली भाषाका अन्य अनाबश्यक पक्षहरुको बारेमा बहस गरिने छ । अहिलेलाई ह्रस्व र दीर्घका बारेमा कमेन्ट गर्नुहोला, धन्यबाद !

अपडेट १ –  अलिक खोजि गर्दै जाँदा यस बिषयमा भाषाविदहरु बीच छलफल भएको रहेछ र यसलाई सरली करण गर्ने सहमति पनि भएको रहेछ । कति सरल भएछ त — ल हेर्नुहोस् :

… समस्त शब्दका घटकका रूपमा आउने अविकारी पूर्व पदको अन्त्यमा दीर्घ नै लेख्ने अनि संयुक्त क्रियामा घटकका रूपमा आउने पूर्वकालिक क्रियाहरू पनि (पद वियोगका अवस्थाका)  दीर्घ लेख्ने नियम अपवादहरूको न्यूनीकरणसँग सम्बन्धित नियम हुन् ।

बुझ्नुभो ?

अपडेट २ – ट्विटरमा एक मित्र अनिस आर्यन ले एउटा उदाहरण दिनु भएको थियो,

“एक दिन मेरो घर एक दिन आए। मैले केही दिन खोजेँ। ती दिनले लिन मानेनन्।अर्को दिन पनि तिनै दिन टुप्लुक्क आइपुगे।”

मेरो बिचारमा यस्तो वाक्य न बोलिचालिमा प्रयोग गरिन्छ, न लेखाइमा नै । तै पनि कुन “दिन” ले “दुखि” भन्ने बुझाउँ छ र कुन “दिन” ले समय भन्ने बुझाउँछ र कुन चाँहि “दिन” ले दिने कार्य भन्ने बुझाउँछ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन कुनै पनि समस्या देखिंदैन ।

सबैले बुझ्ने बनाउनको लागि “एक दिन मेरो घर एक दुखि मानिस आए। मैले उनलाइ केहि दिन खोजेँ। तर, ति दुखि मानिसले लिन मानेनन् । अर्को दिन पनि तिनै दुखि मानिस टुप्लुक्क आइपुगे।” पनि भन्न सकिन्छ ।

din example

एनआरएनए अध्यक्षमा शेष घले निर्वाचित

गैरआवासीय नेपाली संघ (NRN)को अध्यक्षमा नेपाली मूलका अस्ट्रेलियन नागरिक शेष घले निर्वाचित भएका छन् । काठमाडौंमा भएको एनआरएनएको छैटौं महाधिवेशमा भएको अध्यक्ष पदको निर्बाचनमा घलेले ५ सय १० मत पाएका थिए भने उनका प्रत्यासी तेन्जी शेर्पाले २८० मत पाएका थिए । एनआरएन सन् २००३मा स्थापना भएको भए नेतृत्व निर्बाचनबाट चुनिएको भने यो नै पहिलो घटना हो ।

SHESH_GHALE

अध्यक्ष पदका साथै गैरआवासीय नेपाली संघको कार्यसमितिमा पनि घले प्यानलकै जीत भएको छ । निर्वाचित भएका पदाधिकारी निम्न छन् :

  • अध्यक्ष – शेष घले
  • उपाध्यक्ष – भवन भट्ट
  • महासचिव – कुमार पन्त
  • सचिव – रन्जु थापा
  • कोषाध्यक्षमा – बद्रि केसी 

अध्यक्ष पदका अरु तीन प्रत्यासीहरु रामप्रताप थापा, रामेश्वर साह र हितमान गुरुङले घलेलाई समर्थन गर्दै उम्मेदवारी फिर्ता लिएपछि घलेको विजय सुनिस्चित भएको थियो ।

छानिएका एनआरएन संयोजक र उपसंयोजकहरु निम्न छन् :

  • एसिया -  गंगा राई (संयोजक), रोविन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ (उपसंयोजक)
  • यूरोप – अर्जुन श्रेष्ठ (संयोजक)
  • मध्यपूर्व – चन्द्र रोका (संयोजक)
  • अफ्रिका – हिक्मत थापा (संयोजक)

निर्बाचन पछि एनआरएन विश्व सम्मेलन यहि सोमबार बिहान राष्ट्रपति रामवरण यादवको हात बाट उदघाटन गर्ने कार्यक्रम छ ।

शेष घलेको परिचय

शेष घले नेपालको लमजुङमा जन्मिएर हुर्किएका हुन । लमजुङमा एसएलसी पास गरेपछि घलेले सरकारी छात्रवृतिमा युक्रेनको खार्कोभमा सडक इन्जिनियरिङ् बिषयमा स्नातकोत्तर पठाई गरे । पढाई सकिएर नेपाल फर्केर केहि समय सडक विभागमा जागिर पछि उनि सन १९९० मा अस्ट्रेलियामा एमबिए पढ्न गएका हुन ।

५७ बर्षीय घले अहिले अस्ट्रेलियाका दुई सय धनाढ्यहरुको सुचिमा १ सय ८०औँ नम्बरमा रहेका छन् । मेलबोर्न इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीका स्थापनकर्ता र रियल स्टेट व्यापारमा राम्रैसंग स्थापित भइ सकेका घलेले नेपालमा पनि आठ अर्ब रुपियाँभन्दा बढी लगानी गर्दै पाँचतारे होटल निर्माणमा गर्ने तयारीमा छन्।

२०७० सालको दशैँको साइत र बैदिक मन्त्रहरु

२०७० सालको दशैँका साइतहरु तल दिइएका छन् । दशैंको मुख्य दिन,  विजयादशमीको दिन बिहान देवी अपराजिताको पूजा गरी नवदुर्गालाई विसर्जन गरेर मान्यजनहरूबाट टीका ग्रहण गर्नु उत्तम मानिन्छ । टीका लगाउनको लागि साइत तल दिइएको भए पनि बडा दशैंमा टिका लगाउन साइत नै कुर्नु भने पर्दैन।

  • आश्विन २५ गते शुक्रबार सप्तमी र फूलपाती भित्र्याउने
  • आश्विन २६ गते शनिबार महाअष्टमी र कालरात्रि पूजा
  • आश्विन २७ गते आइतबार महानवमीको पूजाको साइत
  • आश्विन २८ गते सोमबार विजयादशमीका दिन बिहान ९ बजेर २५ मिनेटमा देवी विसर्जन गर्ने साइत छ

टिका लगाउने उत्तम साइत बिहान ९ बजेर ५७ मिनेट जाँदा रहेको छ।

dashain wish

 Continue reading

Incoming search terms:

  • दशैकाे मन्त्र

दशैँको शुभकामना (SMS collection)

अपडेट : यो पोष्टलाइ २०७२ मा अपडेट र परिमार्जन गरिएको हो ।
jamara and tika dashain

बिजया दशमी २०७० को पावन अबसरमा यस नेपाली साइटका पाठकहरु लगायत तपाइहरुको परिवारमा सुख, शांति , सु स्वास्थ , समृद्धि एबम उतरोतर प्रगतिको हार्दिक मंगलमय शुभ-कमाना ब्यक्त गर्दछौं ! यस अबसरमा निम्न शुभकामनाका शब्दहरु पनि यहाँहरुमा अर्पण गर्दछौं । यस्तै रमाइला खालका शुभकामनाहरु तपाइंलाई थाहा छ भने कमेन्टमा शेयर गर्न नभुल्नु होला ।
***
खुसि दुबाे सरि माैलाआेस
शत्रु कुकुर सरि बाैलाआेस

विजया दशमी काे शुभकामना

***

टिका होस निधारमा,

जमरा होस कानमा,

खुशि छाओस परिवारमा,

अनि, शान्ती होस् देशमा,

दशैँमा खुशिनै खुशिको बास होस

सबै शत्रुहरुको नाश होस ।

यही छ सुन्दर नेपाल को २०७२ सालको बिजया दशमीको

हार्दिक मंगलमय शुभकामना, शुभकामना, शुभकामना !!

****

जाँगर दिने जमरा आँट दिने अक्षता

घर छिमेकि गाउँ बस्ति, आफन्तको ममता

शरद्को खुशियालि छाइरहोस, फुलिरहोस

महान चाड विजया दशमी २०७२ को पावन अवसरमा

हजुरलाइ हार्दिक मगंलमय शुभकामना…

***

राजेश हमालको जस्तो नाम होस

हरिवंशको जस्तो काम होस

मदनकृष्णको जस्तो मान होस

करिश्माको जस्तो शान होस

तर,

रेखा थापाको जस्तो कपडा नहोस

भुवन केसीको जस्तो लफडा नहोस्।

दशैँको शुभकामना!

***

याद आयो भने आँखा बन्द नगर्नु,

भेट भएन भने पनि दुख नमान्नु,

हामी सँधै सँगै हुनु पर्छ भन्ने पनि केहि छैन,

तर मित्रताको ढोका कहिले बन्द नगर्नु ।

***

दीर्घ शान्ति र चैनको सुख छाओस परिवार जनमा ।

हरपल हरक्षण परिवार एकैसाथ रहुन कहीले नछुटुटोस माया र ममता।

कहिले महसुस नहोस एक्लोपन ।

फूलोस फलोस परिवार सुखमा,

दु:खले कहिलै प्रवेश नपाओस ।

वडा दशै २०७२को शुभकामना ।

***

आयो दशै आयो,  खुशीयाली ल्यायो

चारै तीर बातावरण उमंगलले छायो

मनका दु:ख कस्ट, क्षडीक भएपनि बिर्सायो

हाँसी खेली रमाइ मनाइने पर्व आयो

दशैको सबैलाई शुभकामना!

***

दशैँ सबैलाई लागोस्,
दशा कसैलाई नलागोस् ।

सम्पुर्ण देश तथा बिदेशमा रहनुहुने,
सबैलाई माया अनि शुभकामना ।

***

हजुरको घरमा धमिरा परोस्,
प्रेममा बिछोड होस्,
ज्यान सुकेर मुरली होस्,
ब्यागमा एक सुक्का नहोस्,
मनमा अशान्ती छाओस्,
निन्द्रा नलागोस्,
ग्रलफेन्ड/श्रीमती पोइला जाओस्,
ब्याइफ्रेन्ड/श्रीमानले सौता ल्याओस्,
सधै कलह छाओस्,
भनेर भन्ने हजुरको शत्रुको सत्यनाश होस् !!
यहि नै मेरो बिजया दशमी २०७२ को मंगलमय शुभ कामना !!!

***

विजय दशमीको शुभ अवसरमा तपाईलाई
गणेशको जस्तो शिद्धि,
सरास्तीको जस्तो वुद्धि,
विदुरको जस्तो निती,
विष्णुको जस्तो कृती,

लक्ष्मीको जस्तो सम्पती,
र भवानीको जस्तो शक्ती
प्राप्त होस यहि छ शुभकामना

माता दुर्गा भवानीले हामी सबैको कल्याण गरुन !

***

दशैमा दुर्गा भवानी दाहिने रहुन,
तिहारमा लक्ष्मीले बास गरुन,
सम्पूर्ण नेपालीको घर आगनमा
दुर्गा भवानी, लक्ष्मीले सधा खुसी छरुन
येहि नै हाम्रो सबैलाई हार्दिक मंगलमय शुभकामना…

***

दसैंको अबसरमा खेलिने तासको प्रकार ‘म्यारिज’का नियमहरु यस अघि पोस्ट गरिएका थिए, मिस गर्नु भएको भए दसैँ बिशेष – म्यारीज नियमावली, २०७० लिंकमा क्लिक गर्नसक्नु हुन्छ !

Incoming search terms:

  • दशैको शुभकामना
  • दशै शुभकामना
  • दसै को सुभकामना
  • दशैको शुभकामना सन्देश